Het ingebeelde narratief – wat je denkt dat de ander over je denkt

Mijn vriendin en ik spraken over het ingebeelde narratief. Dat is eigenlijk een pleonasme, want ieder narratief is ingebeeld. Wat me ermee bedoelen is: dat wat je denkt dat de ander over je denkt.

Wat gebeurt er als je je te verhouden hebt tot twee mensen, tot twee ingebeelde narratieven die bovendien ook nog eens tegenstrijdig zijn?

We zaten bij een bevriende schrijver op de bank erover te praten. Als je je afvraagt wat je op de achtergrond hoort: er wordt voor ons gekookt.

Behoud van het narratief (6)

Ons brein filtert niet alleen informatie — zoals we eerder zagen — het gebruikt ook andere methodes. Zoals het zelf aanvullen van informatie die onvoldoende duidelijk is of onvoldoende samenhang heeft. En ook daarbij kan het gebeuren dat het narratief kunstmatig in stand wordt gehouden.

Benson schrijft hier in zijn blog over: “De wereld is zeer verwarrend, en uiteindelijk zien we er alleen maar een kleine splinter van, waar we betekenis aan moeten geven om te overleven. Als we slechts beperkte informatie krijgen, dan vullen we zelf de gaten in met dingen die we al denken te weten.”

Er zijn verschillende mechanismen die helpen om betekenis te geven. Een  daarvan is het werken met stereotypen. Als we iets niet volledig hebben waargenomen, bijvoorbeeld wat iemand doet, dan zijn we geneigd de ontbrekende informatie aan te vullen met dat wat we karakteristiek vinden aan de groep waartoe iemand behoort. Op die manier hebben we én de gebeurtenis begrepen én ons narratief over de groep in stand gehouden.

Een ander mechanisme is Hindsight bias, dat Wikipedia beschrijft als ‘Zie je, ik wist het wel!’ Het is het mechanisme waarbij we achteraf invullen dat we iets konden zien aankomen, hoewel er vooraf weinig of zelfs geen objectieve aanwijzingen voor waren. Dit mechanisme zorgt ervoor dat gebeurtenissen meer samenhang krijgen, en het doet ons narratief consistenter lijken dan het daadwerkelijk is.

 

Behoud van het narratief (5)

Een paar dagen geleden schreef ik over een krachtig mechanisme dat ervoor zorgt dat een narratief zich handhaaft: Effort justification, ofwel: rechtvaardiging van de moeite. We zijn geneigd om langer in een narratief  te volharden als we er veel moeite voor hebben gedaan om zover te komen.

Effort justification is niet het enige mechanisme dat ervoor zorgt dat een narratief in stand wordt gehouden. Er zijn er meer, en die heeft Buster Benson handig in kaart gebracht in een blog. Dat blog gaat niet per se over narratieven, maar vooral over short cuts waarvan onze hersenen gebruik maken. En sommige van die short cuts zorgen ervoor dat we in een narratief blijven hangen.

Benson onderscheidt een paar categorieën. De eerste zorgt voor een snelle manier om een teveel aan informatie te verminderen, en hersenen doen dat door te filteren.  Een paar voorbeelden van zo’n filter zijn:

Confirmation bias. Wikipedia zegt hierover dat we vooral zoeken naar informatie die bevestigt wat we vooraf al geloofden of veronderstelden. Bovendien onthouden we die bevestigende informatie ook beter dan informatie die ons tegenspreekt. Wie een bepaald type auto wil kopen, maar voor de zekerheid nog even googlet of het wel een goede keuze is, zal meer geneigd zijn om bevestigende meningen te geloven, dan meningen die tegenspreken.

En dan is er ook nog de Empathy gap. Als we in een bepaalde staat zijn, is het moeilijker voor te stellen dat we ooit in een andere staat zullen zijn. Mensen die verliefd zijn, kunnen zich moeilijk voorstellen hoe het is om niet verliefd zijn. En wie ziedend is, heeft er niet  zo’n notie van hoe het is om ooit weer kalm te zijn.

Ten slotte is er ook de Attentional bias. Wie rookt zal eerder rookruimtes en asbakken zien dan wie niet rookt. En wie vrolijk is, zal in een menigte meer oog hebben voor vrolijke gezichten.

Behoud van het narratief (4)

Niet alleen een organisme is erop gericht om te blijven voorbestaan. Ook de soort waartoe het behoort is gericht op voortbestaan.

Hetzelfde geldt voor narratieven. Niet alleen individuele narratieven willen overleven, collectieve narratieven willen dat ook.

Een voorbeeld van zo’n collectief narratief is religie. Dat narratief is — in het geval van het Christendom — door vele generaties opgebouwd en uitgebreid, eeuwenlang is erin geïnvesteerd. Er werden kerken voor gebouwd, er werden oorlogen voor gevoerd, er werden maatschappijen volgens dit collectieve narratief ingericht.

Toen Darwin duidelijk maakte dat we niet van Adam en Eva afstammen maar, om het populair te zeggen, van de apen, en toen Nietzsche verklaarde dat God dood is, toen konden we van zo’n langdurig, uitgebreid en diep geworteld narratief als het Christendom niet verwachten dat het zou zeggen: ‘Aha, oké, bedankt voor de informatie, dan weet ik dat, ik zal mezelf opheffen.’

Maar het narratief moest zich op den duur toch iets aantrekken van het te groot geworden verschil met hetgeen zich buiten het narratief bevond. Dus deed het wat narratieven in zo’n situatie doen: een poging om met zo groot mogelijk behoud van zichzelf, zo min mogelijk aanpassingen te maken. En zo ontstond onder andere het theïstisch evolutionisme, volgens welke God de schepper is van de evolutie.

Behoud van het narratief (3)

In de vorige blogpost schreef ik: “Alles wat iemand doet, alle moeite die iemand zich getroost, wordt onderdeel van zijn narratief. Hoe groter de moeite, hoe meer een mens het wil uitbetaald zien in zijn narratief, in zijn identiteit.”

Ik had het zelf bedacht, maar de theorie blijkt al te bestaan. Het heet, in mooi Nederlands: effort justification. Je zou het, iets minder mooi, ook rechtvaardiging van de moeite kunnen noemen. Als je ergens veel moeite voor hebt gedaan, dan ben je eerder geneigd eraan vast te houden dan als je er minder moeite voor hebt gedaan.

Een voorbeeld. Als je flink geld voor een cursus betaalt, is de kans dat je naar iedere les gaat een stuk groter dan als diezelfde cursus gratis is.

Nog een voorbeeld: als iemand een ontgroening heeft ondergaan, dan is de kans groter dat hij bij die club blijft dan als die daar niet aan heeft meegdaan. Want hé, hij heeft al die narigheid toch niet voor niets ondergaan?

Effort justification is een van de oorzaken dat we — vaak onbewust — vasthouden aan een narratief.

Behoud van het narratief (2)

Een mens is meestal gericht op voortbestaan. Ook zijn narratief is meestal gericht op voortbestaan.

Een mens investeert in zijn narratief, al dan niet bewust. Alles wat iemand doet, alle moeite die iemand zich getroost, wordt onderdeel van zijn narratief. Hoe groter de moeite, hoe meer een mens het wil uitbetaald zien in zijn narratief, in zijn identiteit. Het einde van het narratief lijkt het fiasco zijn van al die investeringen.

Er is een tijd geweest dat ik overwoog te stoppen met lesgeven, wat een verandering zou zijn van mijn narratief, van mijn idee over mijn identiteit. Maar ik vond het moeilijk om mezelf niet langer als docent te zien en voor mijn beroep alleen nog maar te schrijven. In plaats van helemaal te stoppen met lesgeven, ben ik dat veel minder gaan doen. Op die manier kon ik aan mijn oude narratief — dat van docent — vasthouden en intussen toch andere mogelijkheden onderzoeken.

Misschien had mijn narratief ook op een andere manier kunnen overleven. Ik had bijvoorbeeld mezelf kunnen vertellen dat het lesgeven niet per se stond voor het lesgeven zelf maar voor contact met andere mensen, iets waar ik naast het alleen zijn tijdens het schrijven behoefte aan heb. Dan had ik aan dat contact een andere invulling kunnen geven en had mijn narratief slechts een kleine aanpassing nodig.

Ik bedoel niet te zeggen dat mensen en personages geen radicale beslissingen nemen, dat ze niet ergens mee kunnen stoppen. Maar ik denk dat een narratief zich graag wil continueren.

Misschien dat iemand zegt: maar ik ben juist avontuurlijk, ik houd ervan om steeds iets anders te doen en ergens anders te zijn, om me niet vast te leggen. Dan is dát zijn narratief, en misschien zal het hem dan moeite kosten zich wel te vestigen als hij daar toch behoefte aan heeft. Of misschien heeft hij die moeite niet, en toont zijn narratief zich flexibel, plastisch.